Richard Kügele (1850–1926) – śląski kompozytor, pedagog i organista związany ze Śmiałowicami

Richard Franz Johann Kügele był śląskim kompozytorem, organistą, pedagogiem muzycznym, dyrygentem chóralnym i autorem podręczników. Jego życie i działalność łączą wiele miejscowości Śląska: Wodzisław Śląski, Głogówek, Rudy, Pilchowice, Lubomierz, Ząbkowice Śląskie, Zgorzelec, a wreszcie Śmiałowice. Tutaj spędził ostatnie lata życia, służył jako organista w kościele parafialnym, komponował i został pochowany.

Pozostawił po sobie około czterystu utworów: kompozycje organowe, fortepianowe i chóralne, pieśni kościelne i świeckie, msze, preludia, marsze, polonezy oraz utwory dla dzieci i młodzieży. Wiele z nich pozostaje rozproszonych i wciąż czeka na pełne opracowanie oraz ponowne wykonanie.

Rodzinne korzenie

Dziad kompozytora, Friedrich Heinrich Kügele, przybył na Śląsk na początku XIX wieku podczas wojen napoleońskich. Służył jako rymarz w 4. pułku pruskim, a następnie osiadł w Oleśnicy, gdzie poślubił Wilhelminę Mittrengę i założył rodzinę.

W Oleśnicy urodził się ojciec Richarda, Karl Julius Eduard Kügele. Poślubił Marię z domu Trtzka, pochodzącą z Raciborza. Nazwisko jej ojca wskazywało na możliwe czeskie korzenie, natomiast matka Marii nosiła polskie nazwisko Abrahamczyk.

Małżonkowie zamieszkali w Wodzisławiu Śląskim, gdzie Karl Julius Eduard Kügele pełnił funkcję zarządcy finansowego dóbr hrabiego Aleksandra Oppersdorffa. Richard urodził się tam 8 kwietnia 1850 roku jako drugie dziecko w rodzinie. Miał starszego brata Eduarda oraz młodsze rodzeństwo: Annę Josephine, Franciszka Marię Pawła i Antonię Ottilie. Po śmierci matki ojciec zawarł drugie małżeństwo, z którego urodzili się przyrodni bracia Richarda – Georg i Paul.

Rodzina Kügelów posługiwała się językiem polskim. Richard dorastał zatem w wielojęzycznym środowisku Górnego Śląska, w którym język polski był obecny w życiu rodzinnym, społecznym i religijnym.

Dzieciństwo i pierwsze spotkanie z muzyką

Niewiele wiadomo o najwcześniejszych latach życia Richarda. Przypuszczalnie pierwszy kontakt z fortepianem miał w domu rodzinnym, słuchając gry matki. Być może pod jej opieką podejmował również pierwsze próby samodzielnego muzykowania.

Do szkoły podstawowej uczęszczał początkowo w Rybniku, a następnie w Świbiu w powiecie gliwickim. W XIX wieku nauczyciel wiejski odpowiadał nie tylko za naukę czytania, pisania i rachunków, lecz często również za muzyczne przygotowanie dzieci, prowadzenie śpiewu oraz pomoc w miejscowym kościele. Prawdopodobnie właśnie nauczyciel szkolny był pierwszym systematycznym przewodnikiem Richarda w świecie muzyki.

Talent chłopca rozwijał się niezwykle szybko. Już jako dwunastolatek grał na organach podczas Mszy Świętych. Wkrótce zaczął również komponować pierwsze piosenki, marsze i polonezy.

Seminarium nauczycielskie w Głogówku

Po ukończeniu szkoły podstawowej Richard rozpoczął przygotowanie do zawodu nauczyciela. Kształcił się najpierw w Wiśniczach pod Toszkiem, a następnie w Królewskim Katolickim Seminarium Nauczycielskim w Głogówku.

Seminarium przyjmowało kandydatów dwujęzycznych. Obok języka niemieckiego nauczano w nim języka polskiego, a wielu profesorów swobodnie się nim posługiwało. Absolwenci planujący pracę w szkołach śląskich musieli wykazać się jego znajomością.

Ważną częścią programu była gruntowna edukacja muzyczna. Przyszli nauczyciele uczyli się śpiewu chóralnego, gry na instrumentach, harmonii i podstaw muzyki kościelnej. Było to konieczne, ponieważ po ukończeniu seminarium mieli często prowadzić chóry szkolne i parafialne, akompaniować podczas nabożeństw i rozwijać kulturę muzyczną lokalnej społeczności.

Pobyt w Głogówku zasadniczo ukształtował muzyczną osobowość Richarda. Był uczniem ks. Hauschkego, cenionego organisty, oraz Leopolda Heinze – muzykologa, pedagoga i znawcy muzyki kościelnej. Heinze był autorem podręczników dla nauczycieli i seminarzystów, „Ogrodu piosenki” dla dzieci oraz zbioru pieśni przeznaczonego dla polskich szkół. Stał się mentorem młodego Kügelego, z którym pozostawał w kontakcie także w późniejszych latach.

Po trzyletniej nauce, obejmującej lata 1866–1869, dziewiętnastoletni Richard zdał egzamin nauczycielski. Po odbyciu praktyki pedagogicznej w Izbicku podjął pracę w Książęcej Szkole Urzędniczej w Rudach.

Na dworze książąt raciborskich

Młody nauczyciel i muzyk szybko stał się mile widzianym gościem na dworze księcia raciborskiego Wiktora I Maurycego. Ceniono jego grę, szczególnie polonezy i muzykę taneczną wykonywaną podczas książęcych balów i uroczystości.

W Rudach Richard poznał swoją przyszłą żonę Annę Ferdinande Julię Bornscheuer, córkę Simona Bornscheuera, zarządcy książęcego dworu. Podczas dwuletniej pracy dał się poznać również jako znakomity organista. Jego zdolności docenił książę Wiktor I, fundując mu roczne stypendium na dalszą naukę w Królewskim Instytucie Muzyki Kościelnej w Berlinie.

Kontakty Kügelego z rodziną książąt raciborskich trwały jeszcze przez wiele lat. W 1887 roku kompozytor zadedykował księżniczce Małgorzacie von Ratibor „Uroczystego Poloneza” z okazji jej małżeństwa z baronem Hugonem von Reischach. Kilka lat później dla księżniczki Mary von Ratibor napisał „Dziesięć pieśni w stylu ludowym”.

Nauczyciel muzyki w Pilchowicach

Po zakończeniu studiów w 1874 roku Richard Kügele objął stanowisko nauczyciela muzyki w Królewskim Katolickim Seminarium Nauczycielskim w Pilchowicach. Szkoła mieściła się w budynku dawnego pałacu i słynęła z wysokiego poziomu nauczania muzyki.

Nauka gry na fortepianie była obowiązkowa, ale uczniowie poznawali również inne instrumenty. W szkolnej auli znajdowały się fortepian i organy. Tradycją seminarium były doroczne koncerty orkiestry, chóru i solistów, stanowiące ważne wydarzenia dla mieszkańców Pilchowic i okolic. Richard Kügele należał do pedagogów, którzy rozwijali tę tradycję.

26 października 1875 roku poślubił Annę Bornscheuer. Ślub odbył się w dawnym kościele cysterskim w Rudach. Małżonkowie zamieszkali w Pilchowicach, gdzie zdecydowana większość ludności posługiwała się językiem polskim. Według danych z 1861 roku spośród 942 mieszkańców aż 786 używało polskiej mowy.

Anna i Richard doczekali się ośmiorga dzieci. Byli to: Maria, Johannes, Richard, Alfons, Theresia, Felix, Angela i Joseph. Kilkoro z nich odziedziczyło zdolności muzyczne ojca.

Johannes został nauczycielem muzyki, śpiewu i organistą. Richard przyjął święcenia kapłańskie i został później proboszczem w Śmiałowicach. Alfons również obrał drogę nauczycielską, pracując w okolicach Nysy. Szczególnie wszechstronnie uzdolniony był Felix – skrzypek, pianista, malarz, poeta i dramaturg. Ojciec komponował muzykę do niektórych jego tekstów, natomiast Felix stworzył pastelowy portret Richarda, który stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych wizerunków kompozytora.

W okresie pilchowickim powstało około pięćdziesięciu pierwszych dojrzałych utworów Kügelego.

Pieśni dla polskojęzycznych mieszkańców Śląska

Szczególne miejsce w dorobku kompozytora zajmuje wydany w 1884 roku w Głogówku zbiór „Dwanaście w ogóle znanych pieśni pogrzebowych”. Teksty zebrał ks. Emanuel Braun, dyrektor pilchowickiego seminarium, natomiast Richard Kügele skomponował do nich melodie.

Zbiór był odpowiedzią na prośby nauczycieli, którzy skarżyli się na brak łatwych i melodyjnych opracowań polskich pieśni pogrzebowych. Kompozytor przeznaczył je na trzy głosy – dwa dziecięce oraz trzeci głos wykonywany przez nauczyciela lub kantora. Dopuszczał także wykonanie jednogłosowe tam, gdzie brakowało odpowiednio przygotowanych śpiewaków.

Kügele pragnął, aby jego muzyka służyła chwale Boga i przynosiła pociechę pogrążonym w żałobie. Pieśni były dostosowane do możliwości polskojęzycznej ludności i przeznaczone przede wszystkim do wykonywania podczas obrzędów pogrzebowych poza ścisłą liturgią kościelną.

Publikacja ukazała się jednak w okresie wzmożonej germanizacji. Władze pruskie ograniczały obecność języka polskiego w szkołach, urzędach i życiu publicznym, a polskojęzyczni nauczyciele i kapłani poddawani byli coraz silniejszej presji.

Wydanie polskich pieśni stało się przyczyną ukarania Kügelego dyscyplinarnym przeniesieniem z Pilchowic do Lubomierza. Podobny los spotkał ks. Emanuela Brauna, który został skierowany do Boppardu nad Renem. Przymusowe opuszczenie środowiska, z którym był głęboko związany, przeżył bardzo boleśnie i wkrótce zmarł.

Osiemnaście lat w Lubomierzu

W 1887 roku Richard Kügele rozpoczął pracę w Seminarium Nauczycielskim w Lubomierzu. Z posadą nauczyciela muzyki tradycyjnie łączyła się także służba organisty i dyrygenta chóru kościelnego.

Doświadczenia zdobyte podczas trzynastu lat pracy w Pilchowicach wykorzystał w swoich podręcznikach. W 1889 roku ukazały się „Lekcje śpiewu ze szczególnym uwzględnieniem uczniów słabo uzdolnionych muzycznie”. Kügele starał się wypracować metody, które umożliwiały udział w śpiewie i muzyce także uczniom mniej utalentowanym.

Podczas osiemnastu lat spędzonych w Lubomierzu stworzył około połowy wszystkich swoich kompozycji. Opracował również kolejne podręczniki, między innymi „Wprowadzenie do lekcji śpiewu”, trzytomowe „Nauczanie muzyki, harmonii i formy” oraz dwutomowe „Podstawy nauki gry na fortepianie”. Wydał także „Album dla młodzieży”, zbiór „103 piosenek dla dzieci” i „Wybrane katolickie pieśni kościelne”.

Jego praca pedagogiczna była ściśle związana z działalnością organisty, dyrygenta chóru i kompozytora muzyki religijnej.

Ząbkowice Śląskie i przejście na emeryturę

W 1905 roku Kügele przeniósł się do Ząbkowic Śląskich, gdzie dwa lata wcześniej utworzono seminarium nauczycielskie. Objął w nim stanowisko nauczyciela muzyki i sprawował je do przejścia na emeryturę w 1911 roku.

W Ząbkowicach powstawały kolejne pieśni i kompozycje fortepianowe, a także pierwsze większe utwory organowe oraz „Msza ku czci św. Józefa”.

Prasa żegnająca Kügelego podkreślała, że potrafił łączyć przekazywanie wiedzy z praktycznym kształceniem muzycznych umiejętności. Zwracano uwagę na jego prostotę, bezpośredniość i stanowczą obronę przekonań katolickich. Wierność własnym zasadom miała utrudniać mu zdobywanie należnych zaszczytów, nie zdołała jednak skłonić go do zmiany postawy.

Po czterdziestu dwóch latach pracy pedagogicznej 1 października 1911 roku przeszedł na emeryturę.

Zgorzelec i Berlin

Po opuszczeniu Ząbkowic Richard Kügele zamieszkał w Zgorzelcu, gdzie został dyrektorem chóru przy kościele Świętego Krzyża. Pracował tam przez trzy lata, aż do wybuchu I wojny światowej.

Następnie wraz z żoną przeniósł się do Berlina, gdzie przebywał ich syn, ks. Richard Kügele. Mimo wieku kompozytor nie pozostawał bezczynny. Podejmował obowiązki organisty w kościołach w Charlottenburgu i Moabicie.

Po zakończeniu wojny Berlin pogrążył się w kryzysie politycznym, społecznym i gospodarczym. Według rodzinnych przekazów Richard Kügele zaczął zabiegać o przeniesienie syna do spokojniejszej parafii. Zwrócił się w tej sprawie do księcia raciborskiego Wiktora II Amadeusza. Za jego wstawiennictwem biskup wrocławski kard. Adolf Bertram miał skierować ks. Richarda Kügelego do Śmiałowic.

Rodzina Kügelów w Śmiałowicach

W lutym 1919 roku ks. Richard Kügele objął urząd proboszcza parafii w Śmiałowicach. Jego rodzice pozostali jeszcze przez kilka miesięcy w Berlinie. Następnie odwiedzili syna Johannesa w Jeleniej Górze, po czym przenieśli się do Śmiałowic i zamieszkali na plebanii.

Do Śmiałowic przybyła także córka Theresia. Wraz z bratem opiekowała się starzejącymi się rodzicami i prowadziła gospodarstwo domowe. Richard Kügele został organistą w kościele parafialnym swojego syna.

Kompozytor grał na zachowanych do dzisiaj organach z początku XX wieku. Na plebanii przetrwał również jego fortepian pochodzący z około 1880 roku.

Nie można wykluczyć, że Kügele utrzymywał kontakty ze środowiskiem muzycznym kościoła parafialnego w Świdnicy, dzisiejszej katedry. W dawnej Bibliotece Jezuickiej zachował się kompletny, czterogłosowy egzemplarz jego „Mszy ku czci św. Józefa” przeznaczonej na chór i organy. Samo zachowanie partytury nie stanowi wprawdzie bezpośredniego dowodu osobistej współpracy, wskazuje jednak, że muzyka kompozytora była w Świdnicy znana i mogła być tam wykonywana.

Śmiałowicki okres twórczości

W Śmiałowicach powstało około dwudziestu utworów Richarda Kügelego. Ich tematy odzwierciedlały dramatyczne doświadczenia wojny i pierwszych lat powojennych. Należały do nich między innymi „Sen o pokoju”, „Lista strat” i „Wojenny ochotnik”. Dwa ostatnie utwory były zapewne związane z synami kompozytora, Josephem i Alfonsem, którzy uczestniczyli w wojnie.

W tym okresie powstała również pieśń „Kochana śląska ojczyzno”, będąca wyrazem głębokiego przywiązania autora do rodzinnego Śląska.

Kügele komponował niemal do ostatnich dni życia. Łączył twórczość z codzienną służbą organisty, pozostając aktywnym muzycznie mimo podeszłego wieku.

Śmierć i miejsce pochówku

Anna Kügele zmarła w maju 1925 roku. Richard odszedł 30 marca 1926 roku. Jego uroczysty pogrzeb odbył się w Wielką Sobotę, a liturgii przewodniczył ks. Josef Bleisch, proboszcz parafii w Wierzbnej.

Życzeniem zmarłego było, aby podczas pogrzebu nie wygłaszano mowy pożegnalnej. Celebrans przypomniał jednak jego zasługi dla muzyki kościelnej i zaznaczył, że komponował jeszcze na łożu śmierci.

Anna i Richard zostali pochowani na cmentarzu przy kościele w Śmiałowicach. Pierwotne nagrobki usunięto podczas niwelowania terenu w latach sześćdziesiątych XX wieku, dlatego dokładne położenie mogiły nie jest dziś możliwe do jednoznacznego ustalenia. Wiadomo, że małżonkowie spoczęli przy kamiennym murze po wschodniej stronie cmentarza. Obecny krzyż upamiętnia miejsce ich pochówku.

Ks. Richard Kügele – najdłużej urzędujący proboszcz w Śmiałowicach

Po śmierci rodziców na plebanii nadal mieszkała Theresia Kügele. Przez pewien czas gospodynią brata była również najstarsza siostra Maria, wymieniona w śmiałowickich księgach adresowych z 1929 roku.

Ks. Richard Kügele pozostawał proboszczem parafii od lutego 1919 do lipca 1947 roku, a więc przez ponad 28 lat – dłużej niż którykolwiek z pozostałych proboszczów w dotychczasowej historii parafii.

Najstarsi powojenni mieszkańcy wspominali go jako życzliwego kapłana w starej, zniszczonej sutannie, który pozostał ze swoją wspólnotą także w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej. W kontaktach z przybywającymi polskimi osadnikami pomagała mu znajomość języka polskiego wyniesiona ze śląskiego domu rodzinnego.

Nie uchroniło go to jednak przed nakazem opuszczenia parafii. W 1947 roku wraz z siostrą Theresą wyjechał ostatnim transportem niemieckich mieszkańców Śmiałowic. Zamieszkał w Oberhenneborn w zachodnich Niemczech, gdzie zmarł 1 lutego 1966 roku w wieku 86 lat.

Muzyczne i artystyczne tradycje rodziny

Talent artystyczny był przekazywany w rodzinie Kügelów z pokolenia na pokolenie. Synowie kompozytora, Johannes i Felix, zostali muzykami i nauczycielami. Johannes ukończył, podobnie jak ojciec, Instytut Muzyki Kościelnej w Berlinie, następnie uczył muzyki i śpiewu w Jeleniej Górze oraz pełnił funkcję organisty. Felix grał na kilku instrumentach, uczył muzyki w pilchowickim seminarium, malował, pisał wiersze i dramaty.

Wnuk kompozytora Norbert, syn Johannesa, również zajmował się malarstwem. Jest autorem portretu Richarda Kügelego umieszczonego na okładce rozszerzonej broszury biograficznej. Grał ponadto na fortepianie i komponował piosenki dla dzieci.

Najbardziej znaną współczesną kontynuatorką rodzinnej tradycji jest Angelika Kügele – praprawnuczka Richarda i prawnuczka Johannesa.

Angelika Kügele – piąte pokolenie muzyków

Angelika Kügele urodziła się we Fryburgu Bryzgowijskim. Studiowała muzykę szkolną i kościelną w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Karlsruhe, którą ukończyła z wyróżnieniem, uzyskując również dyplom artystyczny w zakresie gry organowej. W 2005 roku ukończyła studia magisterskie z muzyki kościelnej w Lubece i Stuttgarcie. Swoje umiejętności rozwijała podczas licznych kursów organowych i zajęć z improwizacji.

Jest laureatką konkursów krajowych i międzynarodowych, w tym Międzynarodowego Konkursu Organowego w Schlägl w Austrii oraz konkursu improwizacji organowej w Hamburgu. W 2009 roku ukazała się jej płyta „Christus, du göttlicher Herr”, nagrana z udziałem sopranistki Edit Faludi.

Do 2013 roku pracowała jako muzyk kościelny w Stuttgarcie i nauczycielka muzyki w Gimnazjum św. Agnieszki. Następnie została dyrektorem muzycznym opactwa Hegne nad Jeziorem Bodeńskim, gdzie kierowała chórami i zespołami oraz odpowiadała za organizację koncertów.

Od 2017 roku związana jest między innymi z kościołem św. Gallusa w Konstancji. Gra i improwizuje na organach, prowadzi chór kościelny, zespół DasKleineEnsemble i projekty chóralne. Pracuje również jako nauczycielka muzyki w gimnazjum w Engen, prowadzi zajęcia organowe i kursy improwizacji.

Koncertowała w Niemczech, Austrii, Szwajcarii, Słowenii, na Węgrzech i w Polsce. Ważną część jej działalności stanowi przywracanie pamięci o twórczości prapradziadka.

Badania Angeliki nad twórczością prapradziadka

Angelika Kügele rozpoczęła badania nad dorobkiem Richarda już w 1999 roku. Odwiedzała miejscowości, w których żył i pracował, także na terenie Polski. W swojej pracy dyplomowej przygotowała obszerną biografię kompozytora, analizę jego dzieł oraz katalog odnalezionych utworów. Opracowanie to stało się jednym z najważniejszych źródeł wiadomości o Richardzie Kügelem.

W 2001 roku, staraniem Angeliki, ukazało się nagranie koncertu z kościoła św. Pawła we Fryburgu, podczas którego wykonywała kompozycje swojego prapradziadka.

Ponowne odkrycie kompozytora w Śmiałowicach

Przełom w przywracaniu lokalnej pamięci o kompozytorze nastąpił w 2018 roku. Podczas porządkowania strychu śmiałowickiej plebanii odnaleziono dawne księgi, nuty, fotografie, dokumenty, bibliotekę ks. Richarda Kügelego, kronikę parafialną prowadzoną od 1919 roku oraz portret jego ojca.

Odkrycie stało się początkiem współpracy ówczesnego proboszcza ks. dr. Marcina Gęsikowskiego, Stowarzyszenia Rozwoju Wsi Śmiałowice, regionalistów, Muzeum w Wodzisławiu Śląskim oraz potomków rodziny Kügelów.

Owocem prac była między innymi szesnastostronicowa broszura „Śląska muzyka w sercu Richarda Kügele”, a następnie jej rozszerzone wydanie, wystawa złożona z jedenastu plansz oraz ekspozycja pamiątek, rękopisów, fotografii i drukowanych utworów.

Historyczny koncert w 2019 roku

15 czerwca 2019 roku w kościele pw. św. Wawrzyńca odbył się koncert poświęcony twórczości Richarda Kügelego. Świątynię wypełniło blisko dwustu uczestników. Przybyli mieszkańcy, przedstawiciele władz, delegacje z miejscowości związanych z życiem kompozytora, członkowie rodziny oraz biskup świdnicki Ignacy Dec.

Przed kościołem ustawiono wystawę biograficzną, a wewnątrz przygotowano gablotę z pamiątkami. Każdy uczestnik otrzymał broszurę oraz program wydarzenia. Prelekcję o życiu kompozytora wygłosił Sławomir Kulpa, dyrektor Muzeum w Wodzisławiu Śląskim.

Utwory chóralne wykonała Schola Cantorum „Exsultet” ze Świdnicy pod kierunkiem Marty Monety, z akompaniamentem Jakuba Monety. Kompozycje organowe i fortepianowe zagrała Angelika Kügele.

Praprawnuczka kompozytora zasiadła przy tym samym instrumencie, na którym w latach dwudziestych XX wieku grał Richard. Wygłosiła również prelekcję o jego twórczości organowej i fortepianowej oraz o przemianach muzyki sakralnej przełomu XIX i XX wieku.

Po wielu dziesięcioleciach muzyka Richarda Kügelego ponownie zabrzmiała w kościele, w którym sam służył jako organista. Wykonała ją przedstawicielka piątego pokolenia muzycznej rodziny. Bogato ilustrowaną relację opublikowało Labiryntarium.

Setna rocznica śmierci – Śmiałowice pamiętają

30 marca 2026 roku, dokładnie sto lat po śmierci kompozytora, w kościele parafialnym w Śmiałowicach odbyły się uroczyste obchody rocznicowe. Centralnym punktem była Msza Święta w intencji Richarda Kügelego oraz wszystkich żyjących i zmarłych wiernych tworzących na przestrzeni pokoleń miejscową wspólnotę.

Eucharystii przewodniczył ks. kan. dr Marcin Gęsikowski, proboszcz parafii katedralnej w Świdnicy. Homilię wygłosił ks. prof. dr hab. Bogdan Ferdek. Zestawił postać kompozytora ze św. Hildegardą z Bingen i przypomniał, że muzyka liturgiczna może być rozumiana jako „echo utraconego raju” oraz forma służby Bogu.

Po liturgii organista Damian Konieczny z Wrocławia wykonał kilka kompozycji Kügelego z opusu 318. Następnie uczestnicy udali się na miejsce pochówku małżonków. Proboszcz parafii, ks. Julian Nastałek, pobłogosławił krzyż oraz odczytał historyczny wpis z księgi parafialnej dotyczący śmierci i pogrzebu kompozytora. Delegacje władz samorządowych i mieszkańców złożyły kwiaty oraz zapaliły znicze. Relacja z obchodów znajduje się na stronie parafialnej.

Rocznicowy koncert w Wodzisławiu Śląskim

Setną rocznicę śmierci kompozytora uczciło również jego rodzinne miasto. 11 kwietnia 2026 roku w Pałacu Dietrichsteinów, siedzibie Muzeum w Wodzisławiu Śląskim, odbyły się wykład i koncert poświęcone jego twórczości.

Sławomir Kulpa przedstawił wyniki badań nad życiem i rozproszonym dorobkiem Kügelego. W części muzycznej wystąpili Chór Dziecięcy Miasta Wodzisławia Śląskiego pod dyrekcją prof. Izabelli Zieleckiej-Panek, sopranistka Hanna Panek oraz pianiści Dariusz Panek i Jakub Czekierda.

W programie znalazły się między innymi utwory dziecięce „Zagadka” oraz „Kukułka i osiołek”, pieśni „Das Veilchen”, „Unvergessen” i „Sag mir warum”, a także odnalezione w Bibliotece Narodowej kompozycje fortepianowe „Fest-Polonaise” oraz „Romance-Fantaisie”. Informacje o wodzisławskich obchodach opublikował Urząd Miasta.

Śmiałowice i Świdnica uczciły pamięć Richarda Kügelego

W niedzielę 16 sierpnia 2026 roku obchody 100. rocznicy śmierci Richarda Kügelego były kontynuowane w Śmiałowicach i Świdnicy. Połączyły one modlitwę w miejscu, w którym kompozytor spędził ostatnie lata życia, z ponownym wykonaniem muzyki organowej przez jego praprawnuczkę.

O godz. 12.00 w kościele parafialnym pw. św. Wawrzyńca w Śmiałowicach została odprawiona uroczysta Msza Święta. Przewodniczył jej ks. dr Marcin Gęsikowski, dziekan i proboszcz parafii katedralnej w Świdnicy. W Eucharystii uczestniczyła również Angelika Kügele – praprawnuczka śląskiego kompozytora.

Na zakończenie Mszy Świętej proboszcz parafii, ks. dr Julian Nastałek, przypomniał zebranym postać muzyka i pedagoga, który przez całe życie pozostawał wierny katolickiej wierze i muzyce kościelnej.

Po Mszy Świętej sołtysi Śmiałowic i Gruszowa, w imieniu mieszkańców oraz parafian, złożyli kwiaty w miejscu pochówku kompozytora, oznaczonym obecnie pamiątkowym krzyżem. Zebrani wspólnie pomodlili się za Richarda Kügelego oraz jego żonę Annę.

Angelice Kügele przekazano również kosz prezentowy wypełniony lokalnymi smakołykami, własnoręcznie przygotowanymi przez mieszkańców parafii. Ten serdeczny gest podkreślił rodzinny i wspólnotowy charakter uroczystości.

Druga część obchodów rozpoczęła się o godz. 16.00 w katedrze pw. św. Stanisława i św. Wacława w Świdnicy. Angelika Kügele wystąpiła tam z koncertem organowym, kontynuując muzyczne tradycje swojej rodziny w miejscu ważnym dla historii twórczości jej prapradziadka.

Oprawę wydarzenia stanowiła wystawa przedstawiająca najważniejsze osoby, miejsca i wydarzenia związane z życiem Richarda Kügelego. Ukazywała ona związki jego biografii z różnymi częściami Śląska, a szczególnie ze Śmiałowicami, które stały się jego ostatnim domem.

Z okazji uroczystości została również przygotowana przez Lucynę Szpilakowską specjalna broszura. Obok życia i dorobku Richarda Kügelego przedstawiono w niej sylwetkę artystyczną i pedagogiczną jego praprawnuczki.

Angelika Kügele studiowała muzykę szkolną i kościelną w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Karlsruhe. Studia ukończyła z wyróżnieniem, uzyskując również dyplom artystyczny w zakresie gry organowej. Następnie ukończyła studia magisterskie na kierunku muzyka kościelna w Lubece i Stuttgarcie.

Koncertowała w Niemczech, Austrii, Słowenii, Szwajcarii, na Węgrzech oraz w Polsce. Jest laureatką licznych konkursów krajowych i międzynarodowych. Wydała również kilka płyt zawierających nagrania muzyki organowej.

W latach 2013–2017 pełniła funkcję dyrektora muzycznego w klasztorze Hegne nad Jeziorem Bodeńskim. Od 2017 roku pracuje jako artystka i muzyk kościelny. Gra i improwizuje na organach między innymi w kościele św. Gallusa w Konstancji, a także występuje w innych świątyniach regionu. Komponuje ponadto niewielkie utwory organowe, wykonywane w kościołach miejscowej wspólnoty parafialnej.

Duże uznanie zdobyła również jako dyrygentka. Kieruje chórem kościelnym św. Gallusa, zespołem DasKleineEnsemble oraz licznymi projektami chóralnymi. Kontynuując tradycje swoich przodków, zajmuje się także pracą pedagogiczną. W gimnazjum w Engen uczy muzyki i matematyki. Prowadzi ponadto lekcje gry na organach, kursy oraz szkolenia z zakresu improwizacji organowej.

Angelika Kügele kontynuuje zatem nie tylko muzyczne, lecz także pedagogiczne dziedzictwo swojej rodziny. Podobnie jak jej prapradziadek Richard oraz pradziadek Johannes łączy działalność artystyczną, służbę muzyce kościelnej i przekazywanie wiedzy muzycznej kolejnym pokoleniom.

Po koncercie jego uczestnicy zostali zaproszeni na słodki poczęstunek w ogrodach katedralnych. Spotkanie stało się okazją do rozmów, wymiany wrażeń oraz podzielenia się refleksjami na temat muzyki Richarda Kügelego i wydarzeń upamiętniających setną rocznicę jego śmierci.

Obchody wspólnie zorganizowały Stowarzyszenie Rozwoju Wsi Śmiałowice, Parafia pw. św. Wawrzyńca w Śmiałowicach oraz Parafia Katedralna pw. św. Stanisława i św. Wacława w Świdnicy.

Połączenie dwóch miejsc obchodów miało szczególną wymowę. W Śmiałowicach – ostatnim domu Richarda Kügelego – najważniejsze były modlitwa, pamięć oraz nawiedzenie miejsca jego pochówku. W katedrze świdnickiej ponownie zabrzmiała natomiast muzyka organowa, której kompozytor poświęcił znaczną część swojego życia. Osobista obecność jego praprawnuczki i kontynuowana przez nią rodzinna tradycja muzyczna stworzyły żywy pomost między przeszłością a teraźniejszością.

Dziedzictwo Richarda Kügelego

Życie Richarda Kügelego stanowi część skomplikowanej, wielojęzycznej i wielokulturowej historii Śląska. Był związany z tradycją niemieckiego szkolnictwa muzycznego, wychował się jednak w polskojęzycznej rodzinie i tworzył także z myślą o polskich mieszkańcach regionu. Pozostawał wierny katolickiej wierze, muzyce kościelnej i powołaniu nauczycielskiemu, nawet gdy obrona własnych przekonań utrudniała mu zawodową karierę.

Śmiałowice stały się jego ostatnim domem. Tutaj żył wśród rodziny, służył wspólnocie parafialnej, komponował i zakończył ziemskie życie. Pozostały po nim rękopisy, drukowane utwory, rodzinne pamiątki, historyczny fortepian i organy, na których grał.

Pozostała przede wszystkim muzyka – przez wiele lat zapomniana, lecz dziś ponownie odnajdywana, opracowywana i wykonywana. Działalność Angeliki Kügele, mieszkańców Śmiałowic, parafii, regionalistów oraz muzealników sprawia, że twórczość kompozytora znów staje się żywą częścią dziedzictwa Śląska.

Źródła i literatura

• Lucyna Szpilakowska, „Richard Kügele (1850–1926) – śląski kompozytor i nauczyciel muzyki”, Śmiałowice 2026.
• Angelika Kügele, „Richard Kügele (1850–1926) – życie i praca”, praca dyplomowa, Karlsruhe 1999.
• „Kügele w Śmiałowicach” – wystawa, prelekcje i koncert muzyki organowej, Labiryntarium.
• „Znany – nieznany Richard Kügele”, Miasto Wodzisław Śląski.
• „Obchody stulecia śmierci Richarda Kügele”, Parafia pw. św. Wawrzyńca w Śmiałowicach.
• Archiwalia parafii pw. św. Wawrzyńca w Śmiałowicach oraz materiały ze zbiorów rodziny Kügelów.

Richard Kügele (1850–1926) – schlesischer Komponist, Pädagoge und Organist mit Verbindung zu Śmiałowice

Richard Franz Johann Kügele war ein schlesischer Komponist, Organist, Musikpädagoge, Chorleiter und Verfasser musikpädagogischer Lehrbücher. Sein Leben und Wirken waren mit zahlreichen Orten in Schlesien verbunden: Wodzisław Śląski (Loslau), Głogówek (Oberglogau), Rudy (Rauden), Pilchowice (Pilchowitz), Lubomierz (Liebenthal), Ząbkowice Śląskie (Frankenstein in Schlesien), Zgorzelec (Görlitz) und schließlich Śmiałowice (Schmellwitz). Hier verbrachte er seine letzten Lebensjahre, diente als Organist an der Pfarrkirche, komponierte und fand seine letzte Ruhestätte.

Kügele hinterließ rund vierhundert Werke: Kompositionen für Orgel und Klavier, Chorwerke, geistliche und weltliche Lieder, Messen, Präludien, Märsche, Polonaisen sowie Musik für Kinder und Jugendliche. Viele dieser Werke sind bis heute verstreut und warten noch immer auf eine vollständige wissenschaftliche Erschließung und erneute Aufführung.

Familiäre Wurzeln

Der Großvater des Komponisten, Friedrich Heinrich Kügele, kam zu Beginn des 19. Jahrhunderts während der Napoleonischen Kriege nach Schlesien. Er diente als Sattler im 4. Preußischen Regiment und ließ sich später in Oleśnica (Oels) nieder. Dort heiratete er Wilhelmine Mittrenga und gründete eine Familie.

In Oels wurde Richard Kügeles Vater, Karl Julius Eduard Kügele, geboren. Er heiratete Maria, geborene Trtzka, die aus Racibórz (Ratibor) stammte. Der Familienname ihres Vaters deutet auf mögliche tschechische Wurzeln hin, während ihre Mutter den polnischen Familiennamen Abrahamczyk trug.

Das Ehepaar ließ sich in Wodzisław Śląski nieder, wo Karl Julius Eduard Kügele als Finanzverwalter der Güter des Grafen Alexander von Oppersdorff tätig war. Dort wurde Richard am 8. April 1850 als zweites Kind der Familie geboren. Er hatte einen älteren Bruder, Eduard, sowie die jüngeren Geschwister Anna Josephine, Franz Maria Paul und Antonia Ottilie. Nach dem Tod seiner Mutter ging der Vater eine zweite Ehe ein, aus der Richards Halbbrüder Georg und Paul hervorgingen.

In der Familie Kügele wurde Polnisch gesprochen. Richard wuchs somit in der mehrsprachigen Welt Oberschlesiens auf, in der die polnische Sprache im familiären, gesellschaftlichen und religiösen Leben fest verankert war.

Kindheit und erste Begegnung mit der Musik

Über Richard Kügeles früheste Lebensjahre ist nur wenig bekannt. Vermutlich kam er im Elternhaus erstmals mit dem Klavier in Berührung, indem er dem Spiel seiner Mutter zuhörte. Möglicherweise unternahm er unter ihrer Anleitung auch seine ersten eigenen musikalischen Versuche.

Die Volksschule besuchte er zunächst in Rybnik und anschließend in Świbie (Schwieben) im Kreis Gleiwitz. Im 19. Jahrhundert war ein Dorfschullehrer nicht nur für den Unterricht im Lesen, Schreiben und Rechnen verantwortlich. Häufig übernahm er auch die musikalische Ausbildung der Kinder, leitete den Gesang und half in der örtlichen Kirche. Wahrscheinlich war es gerade ein solcher Schullehrer, der Richard erstmals systematisch in die Welt der Musik einführte.

Das Talent des Jungen entwickelte sich außergewöhnlich schnell. Bereits im Alter von zwölf Jahren spielte er während der heiligen Messe die Orgel. Bald begann er auch, seine ersten Lieder, Märsche und Polonaisen zu komponieren.

Lehrerseminar in Głogówek

Nach Abschluss der Volksschule bereitete sich Richard auf den Lehrerberuf vor. Zunächst wurde er in Wiśnicze bei Toszek (Tost) ausgebildet, später besuchte er das Königliche Katholische Lehrerseminar in Głogówek (Oberglogau).

Das Seminar nahm zweisprachige Kandidaten auf. Neben Deutsch wurde dort auch Polnisch unterrichtet, und viele Professoren beherrschten diese Sprache fließend. Absolventen, die später an schlesischen Schulen arbeiten wollten, mussten entsprechende Polnischkenntnisse nachweisen.

Ein wichtiger Bestandteil des Lehrplans war eine gründliche musikalische Ausbildung. Die angehenden Lehrer erlernten Chorgesang, Instrumentalspiel, Harmonielehre und die Grundlagen der Kirchenmusik. Dies war notwendig, weil sie nach Abschluss des Seminars häufig Schul- und Kirchenchöre leiteten, Gottesdienste musikalisch begleiteten und das Musikleben der örtlichen Gemeinschaft mitgestalteten.

Der Aufenthalt in Oberglogau prägte Richard Kügeles musikalische Persönlichkeit entscheidend. Er war Schüler des Priesters Hauschke, eines geschätzten Organisten, sowie von Leopold Heinze, einem Musikwissenschaftler, Pädagogen und Kenner der Kirchenmusik. Heinze war Verfasser von Lehrbüchern für Lehrer und Seminaristen, eines „Liedergartens“ für Kinder und einer Liedersammlung für polnische Schulen. Er wurde zum Mentor des jungen Kügele und blieb auch in späteren Jahren mit ihm in Verbindung.

Nach einer dreijährigen Ausbildung von 1866 bis 1869 legte der neunzehnjährige Richard sein Lehrerexamen ab. Nach einem pädagogischen Praktikum in Izbicko (Stubendorf) nahm er eine Stelle an der Fürstlichen Beamtenschule in Rudy an.

Am Hof der Fürsten von Ratibor

Der junge Lehrer und Musiker wurde bald zu einem gern gesehenen Gast am Hof des Fürsten Viktor I. Moritz von Ratibor. Besonders geschätzt wurden seine Polonaisen und seine Tanzmusik, die er bei fürstlichen Bällen und Feierlichkeiten spielte.

In Rudy lernte Richard seine spätere Ehefrau Anna Ferdinande Julie Bornscheuer kennen, eine Tochter Simon Bornscheuers, des Verwalters des fürstlichen Hofes. Während seiner zweijährigen Tätigkeit machte er sich außerdem als hervorragender Organist einen Namen. Fürst Viktor I. erkannte seine Begabung und finanzierte ihm ein einjähriges Stipendium für ein weiterführendes Studium am Königlichen Institut für Kirchenmusik in Berlin.

Kügeles Kontakte zur Familie der Fürsten von Ratibor bestanden noch viele Jahre fort. Im Jahr 1887 widmete er Fürstin Margarethe von Ratibor anlässlich ihrer Heirat mit Freiherr Hugo von Reischach eine „Fest-Polonaise“. Einige Jahre später schrieb er für Prinzessin Mary von Ratibor „Zehn Lieder im Volkston“.

Musiklehrer in Pilchowice

Nach Abschluss seines Studiums übernahm Richard Kügele 1874 eine Stelle als Musiklehrer am Königlichen Katholischen Lehrerseminar in Pilchowice. Die Schule befand sich im Gebäude des ehemaligen Schlosses und war für das hohe Niveau ihres Musikunterrichts bekannt.

Klavierunterricht war verpflichtend, die Schüler erlernten jedoch auch das Spiel auf weiteren Instrumenten. In der Aula des Seminars befanden sich ein Klavier und eine Orgel. Zu den Traditionen der Schule gehörten jährliche Konzerte des Orchesters, des Chores und der Solisten. Sie waren bedeutende Ereignisse für die Einwohner von Pilchowice und der umliegenden Ortschaften. Richard Kügele gehörte zu den Pädagogen, die diese Tradition weiterentwickelten.

Am 26. Oktober 1875 heiratete er Anna Bornscheuer. Die Trauung fand in der ehemaligen Zisterzienserkirche in Rudy statt. Das Ehepaar ließ sich in Pilchowice nieder, wo die große Mehrheit der Bevölkerung Polnisch sprach. Nach Angaben aus dem Jahr 1861 verwendeten von 942 Einwohnern nicht weniger als 786 die polnische Sprache.

Anna und Richard hatten acht Kinder: Maria, Johannes, Richard, Alfons, Theresia, Felix, Angela und Joseph. Mehrere von ihnen erbten die musikalische Begabung ihres Vaters.

Johannes wurde Musik- und Gesangslehrer sowie Organist. Richard empfing die Priesterweihe und wurde später Pfarrer in Śmiałowice. Auch Alfons ergriff den Lehrerberuf und arbeitete in der Umgebung von Nysa (Neisse). Besonders vielseitig begabt war Felix – Geiger, Pianist, Maler, Dichter und Dramatiker. Der Vater komponierte Musik zu einigen seiner Texte, während Felix ein Pastellporträt Richards schuf, das zu einem der bekanntesten Bildnisse des Komponisten wurde.

Während seiner Zeit in Pilchowice entstanden etwa fünfzig erste reife Kompositionen Kügeles.

Lieder für die polnischsprachigen Bewohner Schlesiens

Einen besonderen Platz in Kügeles Schaffen nimmt die 1884 in Głogówek erschienene Sammlung „Dwanaście w ogóle znanych pieśni pogrzebowych“ – „Zwölf allgemein bekannte Begräbnislieder“ – ein. Die Texte wurden von Pfarrer Emanuel Braun, dem Direktor des Pilchowitzer Seminars, zusammengestellt, während Richard Kügele die Melodien komponierte.

Die Sammlung entstand als Antwort auf Bitten von Lehrern, die über das Fehlen einfacher und melodischer Bearbeitungen polnischer Begräbnislieder klagten. Der Komponist setzte sie für drei Stimmen: zwei Kinderstimmen sowie eine dritte Stimme, die von einem Lehrer oder Kantor gesungen werden sollte. Wo entsprechend vorbereitete Sänger fehlten, ließ er auch eine einstimmige Ausführung zu.

Kügele wünschte, dass seine Musik der Ehre Gottes dienen und den Trauernden Trost spenden möge. Die Lieder waren den Möglichkeiten der polnischsprachigen Bevölkerung angepasst und vor allem zur Begleitung von Bestattungsriten außerhalb der eigentlichen kirchlichen Liturgie bestimmt.

Die Veröffentlichung erschien jedoch in einer Zeit verstärkter Germanisierung. Die preußischen Behörden schränkten die Verwendung der polnischen Sprache in Schulen, Ämtern und im öffentlichen Leben zunehmend ein. Polnischsprachige Lehrer und Geistliche gerieten unter immer stärkeren politischen und administrativen Druck.

Die Herausgabe der polnischen Lieder führte dazu, dass Kügele zur Strafe von Pilchowice nach Lubomierz versetzt wurde. Ein ähnliches Schicksal traf Pfarrer Emanuel Braun, der nach Boppard am Rhein geschickt wurde. Er empfand das erzwungene Verlassen der ihm nahestehenden Umgebung als besonders schmerzlich und starb kurze Zeit später.

Achtzehn Jahre in Lubomierz

Im Jahr 1887 nahm Richard Kügele seine Tätigkeit am Lehrerseminar in Lubomierz auf. Mit dem Amt des Musiklehrers war dort traditionell auch der Dienst als Organist und Leiter des Kirchenchores verbunden.

Die Erfahrungen aus seiner dreizehnjährigen Tätigkeit in Pilchowice verarbeitete er in seinen Lehrbüchern. Im Jahr 1889 erschienen die „Gesangsstunden mit besonderer Berücksichtigung der musikalisch schwach begabten Schüler“. Kügele bemühte sich, Methoden zu entwickeln, die auch weniger begabten Schülern eine aktive Teilnahme am Gesang und am gemeinsamen Musizieren ermöglichten.

Während der achtzehn Jahre in Lubomierz schuf er etwa die Hälfte seines gesamten kompositorischen Werkes. Außerdem verfasste er weitere Lehrbücher, darunter eine „Einführung in den Gesangsunterricht“, die dreibändige „Musik-, Harmonie- und Formenlehre“ sowie die zweibändigen „Grundlagen des Klavierspiels“. Darüber hinaus veröffentlichte er ein „Album für die Jugend“, die Sammlung „103 Kinderlieder“ und „Ausgewählte katholische Kirchenlieder“.

Seine pädagogische Arbeit war eng mit seiner Tätigkeit als Organist, Chorleiter und Komponist geistlicher Musik verbunden.

Ząbkowice Śląskie und der Eintritt in den Ruhestand

Im Jahr 1905 zog Kügele nach Ząbkowice Śląskie, wo zwei Jahre zuvor ein Lehrerseminar gegründet worden war. Er übernahm dort die Stelle eines Musiklehrers und übte sie bis zu seiner Pensionierung im Jahr 1911 aus.

In Ząbkowice entstanden weitere Lieder und Klavierkompositionen sowie die ersten größeren Orgelwerke und die „Messe zu Ehren des heiligen Josef“.

Die Presse, die Kügele anlässlich seines Abschieds würdigte, betonte seine Fähigkeit, die Vermittlung theoretischen Wissens mit der praktischen Ausbildung musikalischer Fertigkeiten zu verbinden. Hervorgehoben wurden außerdem seine Schlichtheit, seine Offenheit und seine entschiedene Verteidigung katholischer Überzeugungen. Seine Treue zu den eigenen Grundsätzen habe ihm zwar den Zugang zu manchen verdienten Ehrungen erschwert, ihn jedoch niemals zu einer Änderung seiner Haltung bewegen können.

Nach zweiundvierzig Jahren pädagogischer Arbeit trat er am 1. Oktober 1911 in den Ruhestand.

Zgorzelec und Berlin

Nach seinem Weggang aus Ząbkowice ließ sich Richard Kügele in Zgorzelec nieder, wo er die Leitung des Chores an der Heilig-Kreuz-Kirche übernahm. Dort arbeitete er drei Jahre lang – bis zum Ausbruch des Ersten Weltkrieges.

Anschließend zog er gemeinsam mit seiner Frau nach Berlin, wo ihr Sohn, Pfarrer Richard Kügele, lebte. Trotz seines Alters blieb der Komponist musikalisch aktiv. Er übernahm Organistendienste in Kirchen in Charlottenburg und Moabit.

Nach dem Ende des Krieges geriet Berlin in eine schwere politische, gesellschaftliche und wirtschaftliche Krise. Nach familiärer Überlieferung bemühte sich Richard Kügele damals darum, seinem Sohn eine Versetzung in eine ruhigere Pfarrei zu ermöglichen. In dieser Angelegenheit wandte er sich an Fürst Viktor II. Amadeus von Ratibor. Auf dessen Fürsprache soll der Breslauer Bischof, Kardinal Adolf Bertram, Pfarrer Richard Kügele nach Śmiałowice entsandt haben.

Die Familie Kügele in Śmiałowice

Im Februar 1919 übernahm Pfarrer Richard Kügele die Leitung der Pfarrei in Śmiałowice. Seine Eltern blieben zunächst noch einige Monate in Berlin. Anschließend besuchten sie ihren Sohn Johannes in Jelenia Góra (Hirschberg) und zogen schließlich nach Śmiałowice, wo sie im Pfarrhaus wohnten.

Auch die Tochter Theresia kam nach Śmiałowice. Gemeinsam mit ihrem Bruder kümmerte sie sich um die alternden Eltern und führte den Haushalt. Richard Kügele übernahm den Organistendienst in der Pfarrkirche seines Sohnes.

Der Komponist spielte auf der bis heute erhaltenen Orgel aus dem frühen 20. Jahrhundert. Im Pfarrhaus blieb außerdem sein um 1880 gebautes Klavier erhalten.

Es kann nicht ausgeschlossen werden, dass Kügele Verbindungen zum musikalischen Umfeld der Pfarrkirche in Świdnica (Schweidnitz), der heutigen Kathedrale, unterhielt. In der ehemaligen Jesuitenbibliothek ist ein vollständiger vierstimmiger Notensatz seiner „Messe zu Ehren des heiligen Josef“ für Chor und Orgel erhalten geblieben. Das Vorhandensein dieser Partitur stellt zwar keinen unmittelbaren Beweis für eine persönliche Zusammenarbeit dar, zeigt jedoch, dass Kügeles Musik in Świdnica bekannt war und dort möglicherweise aufgeführt wurde.

Kügeles Schaffen in Śmiałowice

In Śmiałowice entstanden etwa zwanzig Werke Richard Kügeles. Ihre Themen spiegelten die dramatischen Erfahrungen des Krieges und der ersten Nachkriegsjahre wider. Dazu gehörten unter anderem „Traum vom Frieden“, „Verlustliste“ und „Mein Kriegsfreiwilliger“. Die beiden letztgenannten Werke standen vermutlich in Verbindung mit den Söhnen des Komponisten, Joseph und Alfons, die am Krieg teilgenommen hatten.

In dieser Zeit entstand auch das Lied „Du liebe schlesische Heimat“, das Kügeles tiefe Verbundenheit mit seiner schlesischen Heimat zum Ausdruck bringt.

Kügele komponierte nahezu bis zu seinen letzten Lebenstagen. Sein schöpferisches Wirken verband er mit dem täglichen Organistendienst und blieb trotz seines hohen Alters musikalisch aktiv.

Tod und Grabstätte

Anna Kügele starb im Mai 1925. Richard Kügele verstarb am 30. März 1926. Seine feierliche Beisetzung fand am Karsamstag statt. Der Liturgie stand Pfarrer Josef Bleisch aus Wierzbna (Würben) vor.

Der Verstorbene hatte den Wunsch geäußert, bei seiner Beerdigung keine Abschiedsrede zu halten. Der Zelebrant erinnerte dennoch an seine Verdienste um die Kirchenmusik und wies darauf hin, dass Kügele noch auf dem Sterbebett komponiert hatte.

Anna und Richard wurden auf dem Friedhof an der Kirche in Śmiałowice beigesetzt. Die ursprünglichen Grabsteine wurden bei der Einebnung des Geländes in den 1960er-Jahren entfernt. Aus diesem Grund lässt sich die genaue Lage des Grabes heute nicht mehr eindeutig bestimmen. Bekannt ist, dass das Ehepaar an der steinernen Mauer auf der Ostseite des Friedhofs beigesetzt wurde. Das heute dort stehende Kreuz erinnert an ihre Grabstätte.

Pfarrer Richard Kügele – der am längsten amtierende Pfarrer in Śmiałowice

Nach dem Tod der Eltern lebte Theresia Kügele weiterhin im Pfarrhaus. Eine Zeit lang führte auch die älteste Schwester Maria den Haushalt ihres Bruders. Sie wird in den Schmellwitzer Adressbüchern von 1929 erwähnt.

Pfarrer Richard Kügele leitete die Pfarrei von Februar 1919 bis Juli 1947, also mehr als 28 Jahre lang. Damit war er der am längsten amtierende Pfarrer in der bisherigen Geschichte der Gemeinde.

Die ältesten Bewohner der Nachkriegszeit erinnerten sich an ihn als einen freundlichen Priester in einer alten, abgetragenen Soutane, der auch in den ersten Jahren nach dem Ende des Zweiten Weltkrieges bei seiner Gemeinde blieb. Im Kontakt mit den neu ankommenden polnischen Siedlern halfen ihm seine Polnischkenntnisse, die er aus seinem schlesischen Elternhaus mitgebracht hatte.

Dies bewahrte ihn jedoch nicht vor der Anordnung, die Pfarrei zu verlassen. Im Jahr 1947 verließ er Śmiałowice gemeinsam mit seiner Schwester Theresia im letzten Transport der deutschen Einwohner. Er ließ sich in Oberhenneborn in Westdeutschland nieder, wo er am 1. Februar 1966 im Alter von 86 Jahren starb.

Musikalische und künstlerische Traditionen der Familie

Die künstlerische Begabung wurde in der Familie Kügele von Generation zu Generation weitergegeben. Die Söhne des Komponisten, Johannes und Felix, wurden Musiker und Lehrer. Johannes absolvierte wie sein Vater das Institut für Kirchenmusik in Berlin. Anschließend unterrichtete er Musik und Gesang in Jelenia Góra und war dort als Organist tätig. Felix spielte mehrere Instrumente, unterrichtete Musik am Pilchowitzer Seminar, malte und schrieb Gedichte sowie Theaterstücke.

Auch Norbert, ein Enkel des Komponisten und Sohn von Johannes, widmete sich der Malerei. Er schuf das Porträt Richard Kügeles, das auf dem Umschlag der erweiterten biografischen Broschüre abgebildet ist. Darüber hinaus spielte er Klavier und komponierte Kinderlieder.

Die bekannteste heutige Fortsetzerin dieser Familientradition ist Angelika Kügele – die Ururenkelin Richards und Urenkelin von Johannes.

Angelika Kügele – die fünfte Musikergeneration

Angelika Kügele wurde in Freiburg im Breisgau geboren. Sie studierte Schulmusik und Kirchenmusik an der Staatlichen Hochschule für Musik Karlsruhe. Das Studium schloss sie mit Auszeichnung ab und erwarb zudem das künstlerische Diplom im Fach Orgel. Im Jahr 2005 beendete sie ein Aufbaustudium der Kirchenmusik in Lübeck und Stuttgart. Ihre Fähigkeiten erweiterte sie während zahlreicher Orgelkurse und Fortbildungen im Bereich der Improvisation.

Sie ist Preisträgerin nationaler und internationaler Wettbewerbe, darunter des Internationalen Orgelwettbewerbs in Schlägl in Österreich sowie eines Wettbewerbs für Orgelimprovisation in Hamburg. Im Jahr 2009 erschien ihre gemeinsam mit der Sopranistin Edit Faludi aufgenommene CD „Christus, du göttlicher Herr“.

Bis 2013 arbeitete Angelika Kügele als Kirchenmusikerin in Stuttgart und als Musiklehrerin am St.-Agnes-Gymnasium. Anschließend wurde sie Musikdirektorin des Klosters Hegne am Bodensee. Dort leitete sie Chöre und Ensembles und war für die Organisation von Konzerten verantwortlich.

Seit 2017 ist sie unter anderem mit der St.-Gallus-Kirche in Konstanz verbunden. Sie spielt und improvisiert an der Orgel, leitet den Kirchenchor, das DasKleineEnsemble sowie verschiedene Chorprojekte. Außerdem arbeitet sie als Musiklehrerin am Gymnasium in Engen und gibt Orgelunterricht und Improvisationskurse.

Sie konzertierte in Deutschland, Österreich, der Schweiz, Slowenien, Ungarn und Polen. Einen wichtigen Teil ihrer Tätigkeit bildet die Wiederentdeckung und Pflege des musikalischen Erbes ihres Ururgroßvaters.

Angelika Kügeles Forschungen zum Werk ihres Ururgroßvaters

Angelika Kügele begann bereits 1999, das Schaffen Richard Kügeles zu erforschen. Sie besuchte die Orte, an denen er gelebt und gearbeitet hatte – darunter auch zahlreiche Orte im heutigen Polen. In ihrer Diplomarbeit erarbeitete sie eine umfangreiche Biografie des Komponisten, eine Analyse seiner Werke sowie ein Verzeichnis der wiedergefundenen Kompositionen. Diese Arbeit wurde zu einer der wichtigsten Quellen über Richard Kügele.

Auf Angelika Kügeles Initiative erschien 2001 außerdem eine Aufnahme eines Konzerts aus der St.-Pauls-Kirche in Freiburg, bei dem sie Kompositionen ihres Ururgroßvaters spielte.

Die Wiederentdeckung des Komponisten in Śmiałowice

Ein Durchbruch bei der Wiederherstellung des lokalen Gedächtnisses an den Komponisten erfolgte im Jahr 2018. Bei Aufräumarbeiten auf dem Dachboden des Pfarrhauses in Śmiałowice wurden alte Bücher, Noten, Fotografien, Dokumente, die Bibliothek Pfarrer Richard Kügeles, die seit 1919 geführte Pfarrchronik sowie ein Porträt seines Vaters gefunden.

Diese Entdeckung bildete den Ausgangspunkt für eine Zusammenarbeit zwischen dem damaligen Pfarrer Dr. Marcin Gęsikowski, dem Verein zur Entwicklung des Dorfes Śmiałowice, Regionalforschern, dem Museum in Wodzisław Śląski und den Nachkommen der Familie Kügele.

Zu den Ergebnissen dieser Arbeit gehörten eine sechzehnseitige Broschüre unter dem Titel „Schlesische Musik im Herzen Richard Kügeles“, eine später erweiterte Ausgabe, eine aus elf Tafeln bestehende Ausstellung sowie eine Präsentation von Erinnerungsstücken, Manuskripten, Fotografien und gedruckten Kompositionen.

Das historische Konzert im Jahr 2019

Am 15. Juni 2019 fand in der St.-Laurentius-Kirche in Śmiałowice ein Konzert statt, das dem Schaffen Richard Kügeles gewidmet war. Fast zweihundert Teilnehmer füllten das Gotteshaus. Unter den Gästen befanden sich Einwohner, Vertreter der Behörden, Delegationen aus Orten, die mit dem Leben des Komponisten verbunden waren, Mitglieder der Familie Kügele sowie der Schweidnitzer Bischof Ignacy Dec.

Vor der Kirche wurde eine biografische Ausstellung aufgebaut, während im Inneren eine Vitrine mit Erinnerungsstücken vorbereitet worden war. Jeder Teilnehmer erhielt eine Broschüre und das Programm der Veranstaltung. Sławomir Kulpa, Direktor des Museums in Wodzisław Śląski, hielt einen Vortrag über das Leben des Komponisten.

Die Chorwerke wurden von der Schola Cantorum „Exsultet“ aus Świdnica unter der Leitung von Marta Moneta und mit Begleitung von Jakub Moneta aufgeführt. Die Orgel- und Klavierkompositionen spielte Angelika Kügele.

Die Ururenkelin des Komponisten nahm dabei an demselben Instrument Platz, auf dem Richard Kügele in den 1920er-Jahren gespielt hatte. Außerdem hielt sie einen Vortrag über sein Orgel- und Klavierschaffen sowie über die Veränderungen der Kirchenmusik an der Wende vom 19. zum 20. Jahrhundert.

Nach vielen Jahrzehnten erklang Richard Kügeles Musik erneut in jener Kirche, in der er selbst als Organist gedient hatte. Aufgeführt wurde sie von einer Vertreterin der fünften Generation seiner musikalischen Familie. Einen ausführlichen und reich bebilderten Bericht veröffentlichte das Portal Labiryntarium.

Der 100. Todestag – Śmiałowice erinnert sich

Am 30. März 2026, genau einhundert Jahre nach dem Tod des Komponisten, fanden in der Pfarrkirche von Śmiałowice feierliche Gedenkveranstaltungen statt. Im Mittelpunkt stand eine heilige Messe für Richard Kügele sowie für alle lebenden und verstorbenen Gläubigen, die über Generationen hinweg die örtliche Pfarrgemeinde gebildet hatten.

Der Eucharistiefeier stand Domherr Dr. Marcin Gęsikowski, Pfarrer der Kathedralpfarrei in Świdnica, vor. Die Predigt hielt Prof. Dr. Bogdan Ferdek. Er stellte den Komponisten der heiligen Hildegard von Bingen gegenüber und erinnerte daran, dass liturgische Musik als „Echo des verlorenen Paradieses“ und als eine Form des Dienstes an Gott verstanden werden kann.

Nach der Liturgie spielte der Organist Damian Konieczny aus Wrocław (Breslau) mehrere Kompositionen Kügeles aus dem Opus 318. Anschließend begaben sich die Teilnehmer zur Grabstätte des Ehepaares. Der Pfarrer der Gemeinde, Pfarrer Julian Nastałek, segnete das Kreuz und verlas den historischen Eintrag aus dem Pfarrbuch über den Tod und die Beerdigung des Komponisten. Abordnungen der kommunalen Behörden und der Einwohnerschaft legten Blumen nieder und entzündeten Kerzen. Ein Bericht über die Gedenkfeier ist auf der Internetseite der Pfarrei veröffentlicht.

Jubiläumskonzert in Wodzisław Śląski

Auch Kügeles Geburtsstadt gedachte seines 100. Todestages. Am 11. April 2026 fanden im Dietrichstein-Palais, dem Sitz des Museums in Wodzisław Śląski, ein Vortrag und ein Konzert statt, die seinem Leben und seinem musikalischen Werk gewidmet waren.

Sławomir Kulpa stellte die Ergebnisse der Forschungen über Kügeles Leben und sein verstreutes kompositorisches Schaffen vor. Im musikalischen Teil traten der Kinderchor der Stadt Wodzisław Śląski unter der Leitung von Prof. Izabella Zielecka-Panek, die Sopranistin Hanna Panek sowie die Pianisten Dariusz Panek und Jakub Czekierda auf.

Auf dem Programm standen unter anderem die Kinderstücke „Rätsel“ und „Der Kuckuck und der Esel“, die Lieder „Das Veilchen“, „Unvergessen“ und „Sag mir warum“ sowie die in der Polnischen Nationalbibliothek wiederentdeckten Klavierkompositionen „Fest-Polonaise“ und „Romance-Fantaisie“. Informationen über die Gedenkveranstaltung veröffentlichte die Stadt Wodzisław Śląski.

Śmiałowice und Świdnica ehrten das Andenken Richard Kügeles

Am Sonntag, dem 16. August 2026, wurden die Feierlichkeiten zum 100. Todestag Richard Kügeles in Śmiałowice und Świdnica fortgesetzt. Sie verbanden das Gebet an der letzten Wirkungsstätte des Komponisten mit der erneuten Aufführung seiner Musik in der Kathedrale von Świdnica.

Um 12.00 Uhr wurde in der St.-Laurentius-Pfarrkirche in Śmiałowice eine feierliche heilige Messe gefeiert. Der Eucharistiefeier stand Pfarrer Dr. Marcin Gęsikowski, Dekan und Pfarrer der Kathedralpfarrei in Świdnica, vor. Unter den Teilnehmern befand sich auch Angelika Kügele, die Ururenkelin des schlesischen Komponisten.

Am Ende der heiligen Messe erinnerte der Pfarrer der Gemeinde, Pfarrer Dr. Julian Nastałek, an den Musiker und Pädagogen, der während seines gesamten Lebens dem katholischen Glauben und der Kirchenmusik treu geblieben war.

Nach der heiligen Messe legten die Ortsvorsteher von Śmiałowice und Gruszów im Namen der Einwohner und der Pfarrangehörigen Blumen an der durch ein Kreuz gekennzeichneten Grabstätte des vor einhundert Jahren verstorbenen Komponisten nieder. Die Versammelten beteten gemeinsam für Richard Kügele und seine Ehefrau Anna.

Angelika Kügele erhielt außerdem einen mit örtlichen Spezialitäten gefüllten Präsentkorb. Die darin enthaltenen Köstlichkeiten waren von Einwohnern der Pfarrgemeinde persönlich zubereitet worden. Dieses Zeichen der Gastfreundschaft unterstrich den familiären und gemeinschaftlichen Charakter der Gedenkfeier.

Der zweite Teil der Feierlichkeiten begann um 16.00 Uhr in der Kathedrale von Świdnica. Dort gab Angelika Kügele ein Orgelkonzert und führte damit die musikalische Tradition ihrer Familie an einem für die Geschichte ihres Ururgroßvaters bedeutsamen Ort fort.

Begleitet wurde das Konzert von einer Ausstellung, die die wichtigsten Personen, Orte und Ereignisse aus dem Leben Richard Kügeles vorstellte. Sie machte deutlich, wie eng seine Biografie mit verschiedenen Teilen Schlesiens und insbesondere mit Śmiałowice verbunden war.

Aus Anlass der Feierlichkeiten wurde außerdem eine von Lucyna Szpilakowska vorbereitete Broschüre veröffentlicht. Neben dem Leben und dem Schaffen Richard Kügeles stellte sie auch die künstlerische und pädagogische Tätigkeit seiner Ururenkelin vor.

Angelika Kügele studierte Schulmusik und Kirchenmusik an der Staatlichen Hochschule für Musik Karlsruhe. Sie schloss ihr Studium mit Auszeichnung ab und erwarb zusätzlich ein künstlerisches Diplom im Fach Orgel. Anschließend absolvierte sie ein Aufbaustudium der Kirchenmusik in Lübeck und Stuttgart.

Sie konzertierte in Deutschland, Österreich, Slowenien, der Schweiz, Ungarn und Polen und wurde bei zahlreichen nationalen und internationalen Wettbewerben ausgezeichnet. Darüber hinaus veröffentlichte sie mehrere Tonträger mit Orgelmusik.

Von 2013 bis 2017 war sie Musikdirektorin des Klosters Hegne am Bodensee. Seit 2017 wirkt sie als Künstlerin und Kirchenmusikerin. Sie spielt und improvisiert unter anderem an der Orgel der St.-Gallus-Kirche in Konstanz und tritt regelmäßig in weiteren Kirchen der Region auf. Außerdem komponiert sie kleinere Orgelwerke, die in den Kirchen der Pfarrgemeinde aufgeführt werden.

Große Anerkennung erwarb sie sich auch als Chorleiterin. Sie leitet den Kirchenchor von St. Gallus, das Ensemble DasKleineEnsemble und verschiedene Chorprojekte. In der Tradition ihrer Vorfahren ist sie zugleich als Pädagogin tätig. Am Gymnasium in Engen unterrichtet sie Musik und Mathematik. Darüber hinaus erteilt sie Orgelunterricht und leitet Kurse sowie Fortbildungen im Bereich der Orgelimprovisation.

Damit führt Angelika Kügele nicht nur das musikalische, sondern auch das pädagogische Erbe der Familie fort. Wie ihr Ururgroßvater Richard und ihr Urgroßvater Johannes verbindet sie künstlerische Tätigkeit, kirchenmusikalischen Dienst und die Weitergabe musikalischer Kenntnisse an die nächste Generation.

Nach dem Konzert wurden die Teilnehmer zu einem süßen Empfang in den Gärten der Kathedrale eingeladen. Die Begegnung bot Gelegenheit zu persönlichen Gesprächen, zum Austausch von Eindrücken und zu gemeinsamen Überlegungen über die Musik Richard Kügeles sowie über die Bedeutung der Veranstaltungen anlässlich seines 100. Todestages.

Die Feierlichkeiten wurden gemeinsam vom Verein zur Entwicklung des Dorfes Śmiałowice, der St.-Laurentius-Pfarrei in Śmiałowice und der Kathedralpfarrei St. Stanislaus und Wenzel in Świdnica organisiert.

Die Verbindung der beiden Veranstaltungsorte besaß eine besondere symbolische Bedeutung. In Śmiałowice, der letzten Heimat Richard Kügeles, standen das Gebet, die Erinnerung und die Begegnung an seiner Grabstätte im Mittelpunkt. In der Kathedrale von Świdnica erklang dagegen erneut die Orgelmusik, der er einen großen Teil seines Lebens gewidmet hatte. Die persönliche Anwesenheit seiner Ururenkelin und die von ihr fortgeführte musikalische Familientradition schlugen dabei eine lebendige Brücke zwischen Vergangenheit und Gegenwart.

Das Vermächtnis Richard Kügeles

Das Leben Richard Kügeles ist Teil der komplexen, mehrsprachigen und multikulturellen Geschichte Schlesiens. Er war mit der Tradition des deutschen Musikschulwesens verbunden, wuchs jedoch in einer polnischsprachigen Familie auf und komponierte auch für die polnischen Bewohner der Region. Er blieb seinem katholischen Glauben, der Kirchenmusik und seiner Berufung als Lehrer treu – selbst dann, wenn die Verteidigung der eigenen Überzeugungen seine berufliche Laufbahn erschwerte.

Śmiałowice wurde zu seiner letzten Heimat. Hier lebte er im Kreis seiner Familie, diente der Pfarrgemeinde, komponierte und beendete seinen irdischen Lebensweg. Erhalten geblieben sind seine Manuskripte, gedruckten Werke, Erinnerungsstücke der Familie, das historische Klavier und die Orgel, auf der er spielte.

Vor allem aber blieb seine Musik erhalten – viele Jahre lang vergessen, heute jedoch erneut entdeckt, erschlossen und aufgeführt. Das Engagement Angelika Kügeles, der Einwohner von Śmiałowice, der Pfarrei, der Regionalforscher und der Museumsmitarbeiter trägt dazu bei, dass das Schaffen des Komponisten wieder zu einem lebendigen Teil des schlesischen Kulturerbes wird.

Quellen und Literatur

• Lucyna Szpilakowska: „Richard Kügele (1850–1926) – schlesischer Komponist und Musiklehrer“, Śmiałowice 2026.
• Angelika Kügele: „Richard Kügele (1850–1926) – Leben und Werk“, Diplomarbeit, Karlsruhe 1999.
• „Kügele in Śmiałowice“ – Ausstellung, Vorträge und Orgelkonzert, Labiryntarium.
• „Bekannt – unbekannt: Richard Kügele“, Stadt Wodzisław Śląski.
• „Gedenkfeier zum 100. Todestag Richard Kügeles“, St.-Laurentius-Pfarrei in Śmiałowice.
• Archivalien der St.-Laurentius-Pfarrei in Śmiałowice sowie Materialien aus den Sammlungen der Familie Kügele.